नेपाली भाषाको उद्गम थलोमा अलपत्र कनकासुन्दरीः

कनकासुन्दरी मन्दिर

नेपाली भाषाको उद्गम थलोमा अलपत्र ऐतिहासिक धरोहर

 

१. परिचयः

नेपालको राजधानिबाट पश्चिमोत्तर भेगमा अवस्थित कर्णाली प्रदेश प्राचीन सभ्यता, संस्कृति र समृद्ध इतिहासको अद्दितीय धरोहर हो। यसै क्षेत्रमा मध्यकालीन खस साम्राज्यको हिउँदे राजधानी र नेपाली भाषाको उद्गम स्थलका रूपमा चिनिने जुम्ला जिल्लाको ऐतिहासिक सिँजा उपत्यकामा यो प्रसिद्ध कनकासुन्दरी मन्दिर रहेको छ। जुम्लाको कनकासुन्दरी गाउँपालिका-४ मा जीर्णोद्धारको पर्खाइमा रहेको यो मन्दिर ऐतिहासिक, धार्मिक, सांस्कृतिक र पुरातात्त्विक दृष्टिकोणले नेपालकै एक अमूल्य सम्पदाको रूपमा गनिन्छ। यस मन्दिरको ऐतिहासिक महिमा र जनआस्थाका कारण स्थानीय तहको नाम नै 'कनकासुन्दरी गाउँपालिका' राखिएको हो। यो मन्दिर युनेस्को (UNESCO) को सम्भावित विश्व सम्पदा सूचीमा समेत सूचीकृत भइसकेको ऐतिहासिक स्थल समेत हो। तर, आज यो ऐतिहासिक धरोहर राज्यको उदासीनताका कारण उचित संरक्षण र जीर्णोद्धारको आशमा पर्खिइ रहेको भान हुन्छ।

२. ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र खस साम्राज्यसँगको सम्बन्धः

कनकासुन्दरी मन्दिरको पृष्ठभूमि मध्यकालीन खस साम्राज्य (११ औँ देखि १४ औँ शताब्दी) सँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको छ। इतिहासकारहरूका अनुसार, खस राजाहरू नागराज, क्राचल्ल, अशोक चल्ल र पृथ्वी मल्लको शासनकालमा सिँजा उपत्यका एक शक्तिशाली खस साम्राज्यको केन्द्र थियो। सोही समयदेखि राजा र प्रजा मिली आफ्नो साम्राज्यको रक्षा, सुख-समृद्धि र दैवी विपत्तिबाट बच्नका लागि माता कनकासुन्दरी भगवतीलाई अधिष्ठात्री देवीका रूपमा स्थापना गरी पूजाआजा गर्न थालेका थिए। सिँजा सभ्यताको विकाससँगै यो मन्दिर यस क्षेत्रको मुख्य धार्मिक तथा आध्यात्मिक शक्तिकेन्द्रका रूपमा स्थापित थियो, जसको ऐतिहासिक निरन्तरता आजसम्म कायमै छ।

३. स्थानीय किम्बदन्ती र धार्मिक मान्यताहरूः

कनकासुन्दरी मन्दिरसँग स्थानीयस्तरमा अनेकौँ रोचक, मर्मस्पर्शी र पौराणिक किम्बदन्तीहरू जोडिएका छन्, जसले यस मन्दिरप्रतिको जनविश्वासलाई अझ प्रगाढ बनाएका छन्:

• स्वर्ण रूपमा प्रकट भएकी देवी:

'कनक' को शाब्दिक अर्थ सुन र 'सुन्दरी' को अर्थ अत्यन्तै रूपवती देवी हुन्छ। जनश्रुति अनुसार, प्राचीन समयमा खस राजाको कठोर भक्ति तथा प्रजाको पुकारबाट प्रसन्न भई माता भगवतीले स्वर्ण अर्थात् सुन जस्तै जाज्वल्मान स्वरूपमा दर्शन दिनुभएको थियो। देवीको यो रूपवती र चम्किलो स्वरूपको सम्मानमा स्थानीयहरूले उनलाई 'कनकासुन्दरी भगवती' का रूपमा पूजा गर्न थालेका हुन् भन्ने जनविश्वास रहेको छ।

• सिँजा उपत्यकाकी रक्षक देवी:

कास मान्यता के छ भने, कनकासुन्दरी देवीलाई सिँजा क्षेत्रकी परम रक्षक मानिन्छ। हालसम्म पनि यहाँका बासिन्दाहरू देवीको शक्तिप्रति अगाध विश्वास प्रकट गर्छन्। सिँजा क्षेत्रमा खेतीपाती लगाउँदा, अनिकाल पर्दा, खडेरी हुँदा होस् या कुनै महामारी फैलिँदा कनकासुन्दरी माताको विशेष पुकार गरेमा संकट टर्ने जनविश्वास आजसम्म पनि जीवन्त रहेको छ। जुम्लाको प्रसिद्ध मार्सी धान रोपाइँ गर्दा र अन्न भित्र्याउँदा देवीको आशीर्वाद लिनुलाई यहाँ अनिवार्य जस्तै मानिन्छ।

४. पुरातात्त्विक प्रमाण र ऐतिहासिक सत्यता:

यस मन्दिरको ऐतिहासिकता र प्राचीनता केवल दन्त्यकथाहरूमा मात्र सीमित छैन, यसलाई बलिया पुरातात्त्विक उत्खनन र ऐतिहासिक प्रमाणहरूले पनि पुष्टि गरेका छन्:

• १३ औँ शताब्दीका बहुमूल्य मूर्तिहरू:

वि.सं. २०७३ सालमा मन्दिर क्षेत्रभित्र रहेको यात्री बस्ने धर्मशालाको जग खन्ने क्रममा मल्लकालीन सभ्यताका पाँचवटा बहुमूल्य मूर्तिहरू फेला परेका थिए। ती प्राचीन मूर्तिहरू भगवान् शिव, माता पार्वती, साँढे र बुद्धका स्वरूप थिए। यस ऐतिहासिक प्रमाणले १३ औँ शताब्दीमा यस भेगमा उत्कृष्ट मूर्तिकलाको विकास भएको र हिन्दु तथा बौद्ध धर्मबीच उच्च धार्मिक सम्मान रहेको अद्वितीय प्रमाण दिन्छ।

• शिलालेख र प्राचीन अवशेषहरू:

यस मन्दिरको यत्रतत्र र सिँजा उपत्यकामा प्राचीन खस भाषा (नेपाली भाषाको प्रारम्भिक रूप) मा कुँदिएका शिलालेखहरू, प्राचीन ताम्रपत्रहरू र पुराना दरबारका भग्नावशेषहरू हालसम्म छन्। यी सामग्रीहरूले खस राजाहरूका पालामा मन्दिरलाई गुठीका स्वरूपमा जमिन दान दिइएको र नियमित पूजाआजाको व्यवस्थित सञ्चालनका लागि नियमहरू बनाइएको ऐतिहासिक तथ्यलाई प्रमाणित गर्छ।    

५. नियमित पूजाआजा र विशेष उत्सवहरूः

यस मन्दिरमा परम्परागत सनातन हिन्दु विधि, विधान र स्थानीय खस संस्कृति अनुसार नित्य पूजा सम्पन्न गरिन्छ। हरेक दिन बिहान मन्दिरका स्थानीय पुजारीद्वारा माता कनकासुन्दरीको मूर्तिलाई पवित्र जल र पञ्चामृतले स्नान गराई परम्परागत शृङ्गार र सात्विक भोग चढाइन्छ। बेलुकीपख मन्दिरमा शङ्ख, घण्ट र कर्णालीको मौलिक बाजा दमाहा र झ्याली बजाएर परम्परागत सन्ध्या आरती गर्ने परम्परा रहिआएको छ।

           (वर्षका केही विशेष तिथि र चाडपर्वहरूमा यहाँ भव्य उत्सवहरू मनाइन्छ:)

• बडादसैँ र चैतेदसैँ:

आश्विन शुक्ल प्रतिपदादेखि विजयादशमीसम्म मन्दिरमा विशेष महादुर्गाको पूजा र अनुष्ठान गरिन्छ। विशेषगरी महाअष्टमी र महानवमीका दिन यहाँ परम्परादेखि चलिआएको 'कोट पूजा' गरिन्छ। सो दिन सरकारी बलिसहित विशेष पूजा गर्ने परम्परा आजसम्म पनि कायमै रहेको छ।

• जनैपूर्णिमा मेला:

जनैपूर्णिमाका दिन यस मन्दिर परिसरमा विशाल मेला लाग्ने गर्दछ। सो दिन कर्णालीका विभिन्न स्थानबाट धामी-झाँक्रीहरू मन्दिरमा एकत्रित भई आफ्नो दैवी शक्ति प्रदर्शन गर्छन् र दर्शनार्थीहरू परम्परागत देउडा खेल्छन्। यस दिन यो मन्दिरमा सबैभन्दा रमाइलो अनुभव हुन्छ।

• नवान्न अर्पण:

जुम्लामा कलो, राते मार्सी धान भित्र्याउने समयमा किसानहरूले आफ्नो खेतको पहिलो उब्जनी माता कनकासुन्दरीको चरणमा चढाएर मात्र आफूले उपभोग गर्ने परम्परा रहिआएको छ।

६. वर्तमान अवस्था र जीर्णोद्धारको चुनौती: किन अलपत्र छ कनकासुन्दरी?

ऐतिहासिक र सांस्कृतिक रूपमा यतिका महत्त्व बोकेको यस मन्दिर र यसले चर्चेको क्षेत्र हाल भौतिक रूपमा जीर्ण अवस्था (State of Disrepair) बाट गुज्रिरहेको छ। समुचित संरक्षण, यथेष्ट रेखदेख र पुरातात्त्विक मापदण्ड अनुसार जीर्णोद्धार हुन नसक्दा यसका प्राचीनकालीन भौतिक संरचनाहरू संकटमा परेका छन्।

सिँजा उपत्यकाको चौतर्फी विकास र ऐतिहासिक सम्पदाको रक्षाका लागि स्थानीयस्तरमा १० वर्षे पर्यटन गुरुयोजना (Master Plan: 2012 To 2022) तयार पारिएको थियो। यस योजनामा कनकासुन्दरी मन्दिरको जीर्णोद्धार गर्ने, प्राचीन सामग्रीहरूको संरक्षणका लागि संग्रहालय स्थापना गर्ने र पुरातात्त्विक स्थलहरूको घेराबन्दी गर्ने लगायतका ३०४ वटा आकर्षक कार्यक्रमहरू समेटिएका थिए। तत्कालीन जिल्ला विकास समितिले यसलाई स्वीकृत गरे तापनि सम्बन्धित केन्द्रीय मन्त्रालय, पुरातत्त्व विभाग र सरोकारवाला निकायहरूबाट पर्याप्त बजेट तथा ठोस सहयोग प्राप्त हुन नसक्दा यो गुरुयोजना लामो समयदेखि अलपत्र परेको छ।

तथापि, कनकासुन्दरी गाउँपालिकाले आफ्नो सीमित स्रोत, साधनको उपयोग गरी मन्दिर क्षेत्रमा केही धर्मशाला निर्माण र ससाना सुधार सहित जीर्णोद्धारको कार्य भने गर्दै आएको छ। तर, पुरातात्त्विक मापदण्ड अनुसार मन्दिरको प्राचीन वास्तुकलालाई जोगाई जीर्णोद्धार गर्न र जमिनमुनि पुरिएका अन्य ऐतिहासिक सामग्रीहरूको उत्खननका लागि राज्यस्तरकै ठुलो लगानी र विशेषज्ञता चाहिन्छ।

७. निष्कर्षः

कनकासुन्दरी मन्दिर केवल एउटा धार्मिक आस्थाको केन्द्र मात्र नभएर सिँजा सभ्यता, खस संस्कृति र नेपाली भाषाको जग बसाउने ऐतिहासिक कडी हो। स्थानीय जनश्रुति अनुसार यो अलौकिक शक्तिको वासस्थान हो भन्ने कुरा उत्खननबाट प्राप्त १३ औँ शताब्दीका मूर्ति तथा प्राचीन अभिलेखहरूले अकाट्य रूपमा प्रमाणित गरेका छन्। तसर्थ, जीर्ण बन्दै गएको यस राष्ट्रिय धरोहरको समयमै उचित जीर्णोद्धार र संरक्षण गर्नु स्थानीय तह, पुरातत्त्व विभाग र नेपाल सरकारको साझा दायित्व हो।